Czynniki klimatyczne Czynniki klimatyczne (światło, temperatu­ra, powietrze, wiatry i opady) mają de­cydujący wpływ na rozwój i wzrost roślin, ale — praktycznie rzecz biorąc — sq pra­wie całkowicie niezależne od rolnika. Znając jednak wpływ różnych czynników klimatycznych na wzrost i rozwój roślin rolnik może w skuteczny sposób przeciw­działać ujemnym wpływom klimatu przez dobór odpowiednich gatunków i odmian roślin oraz przez stosowanie właściwych zabiegów agrotechnicznych. Na podstawie znajomości różnych wyma­gań roślin uprawnych co do warunków klimatycznych, glebowych i agrotechnicz­nych została opracowana rejonizacja po­szczególnych gatunków roślin i ich od­mian. Światło. Ma ono znaczny wpływ na wzrost i rozwój roślin. Niedobór światła powo­duje niedorozwój liści i uniemożliwia tworzenie się chlorofilu, rośliny sq wiot­kie, łatwo wylęgają i dajq małe plony. Rolnik stosując różne zabiegi agrotech­niczne oraz pielęgnacyjne może znacznie zwiększyć lub zmniejszyć wykorzystanie światła przez roślinę. Na przykład kieru­nek rzędów z północy na południe stwa­rza roślinie najlepsze warunki świetlne. Przerywka roślin, np. buraków cukrowych, zapewnia lepsze warunki świetlne pozo­stawionym roślinom i tym samym zwięk­sza ich plon. Dzieje się tak dlatego, że bujne ulistnienie rzadziej rosnqcych ro­ślin wpływa na intensywniejszą ich asy­milację, w wyniku której rośliny zwiększa­ją plon. Temperatura. Promienie słoneczne wchła­niane są przez powierzchnię ziemi, którą ogrzewają, a dopiero od ziemi ogrzewa się powietrze. Odpowiednia temperatura powietrza jest jednym z podstawowych warunków życia i rozwoju roślin. Tempe­ratura powietrza jest stała, lecz ma wahania okresowe , miesięcz­ne i roczne. W naszych warunkach do­bowy przebieg temperatury powietrza charakteryzuje się: spadkiem temperatury w ciągu nocy, najsilniejszym przed wschodem słońca; wzrostem temperatury w ciągu dnia, największym około godziny 14. Od przebiegu temperatur i związanego z nim czasu zalegania okrywy śnieżnej zależy długość okresu wegetacyjnego. Krótszy okres wegetacyjny zmniejsza licz­bę gatunków, które można uprawiać w danym rejonie (np. w rejonie górskim). W Polsce długość okresu wegetacyjnego ograniczają przymrozki. Tym terminem określa się temperatury niższe od 0° wy­stępujące nocą, gdy średnia dobowa temperatura jest wyższa od 0°. Wiosen­ne przymrozki wyrządzają szkody przede wszystkim w sadownictwie, uszkadzając kwiaty drzew owocowych, i w ogrodni­ctwie, niszcząc np. wczesne zasiewy fa- Kierunek rzędów z północy na południe stwa­rza roślinom najlepsze warunki świetlne soli, ogórków czy rozsadę pomidorów. Jesienne przymrozki mogą stanowić za­grożenie dla ogrodów,, sadów, a także dla upraw późno schodzących z pola (kukurydza, ziemniaki, buraki). Powietrze. Do dobrego wzrostu i rozwoju roślin niezbędne jest powietrze atmosfe­ryczne, które zawiera około: 78% azotu, 21% tlenu, 0,03% dwutlenku węgla, a 0.97% przypada na pozostałe gazy. Tlen jest niezbędny roślinie do oddychania, natomiast dwutlenek węgla bierze udział w procesie fotosyntezy, bez której roślina nie mogłaby wytwarzać substancji orga­nicznej. Azot atmosferyczny wykorzystywany jest przez te rośliny, które współżyją z bak­teriami brodawkowymi, wiążącymi azot z powietrza. W rejonach uprzemysłowionych zawartość pyłów i gazów szkodliwych wzrasta nie­jednokrotnie ponad dopuszczalne ich stężenie. Zanieczyszczone powietrze źle wpływa na wzrost i rozwój roślin, ale nie wszystkim roślinom szkodzi w jednako­wym stopniu. Powietrze zanieczyszczone oddziałuje też na glebę. Początkowo mo­że ograniczyć jej zdolność produkcyjną, a w wyniku nagromadzania się szkodli­wych substancji może zamienić ją w nie­użytek. Zanieczyszczenie powietrza zagra­ża zdrowiu ludzi i zwierząt, toteż w 1969 r. wydano u nas ustawę o ochronie po­wietrza przed zanieczyszczeniem. Wiatry. Powietrze jest ciągle w ruchu wskutek nierównomiernego nagrzewania się górnych i dolnych jego warstw. Po­wietrze ogrzane od powierzchni ziemi unosi się ku górze i odpływa na boki; w ten sposób powstaje wiatr górny wie­jący od terenów nagrzanych do chłod­niejszych. Ciśnienie nad terenami ogrza­nymi zmniejsza się, a wzrasta nad tere­nami chłodnymi, do których napłynęło ciepłe powietrze, skąd dołem odpływa powietrze zimniejsze do miejsc o niższym ciśnieniu. Tak powstają wiatry i tworzy się zamknięty cykl krążenia powietrza. Wiatrem nazywa się równoległy do po­wierzchni ziemi ruch powietrza, które przepływa z obszarów wyższego ciśnienia do obszarów o ciśnieniu niższym. Zboża w okresie od krzewienia do kłoszenia się maja największe zapotrzebowanie na wo-dę Niż barometryczny jest to obszar, w któ­rym ciśnienie atmosferyczne maleje od obwodów ku środkowi. W środku niżu barometrycznego ciepłe masy powietrza wznoszą się do góry, gdzie oziębiają się i wzrasta nasycenie ich parą wodną. W wyniku skraplania się w nich pary wodnej tworzą się chmury i następują opady atmosferyczne. W środku wyżu barometrycznego nato­miast powietrze spływając ku dołowi ogrzewa się, w wyniku czego zmniejsza się jego wilgotność i nie ma warunków do skraplania się pary wodnej, a tym sa­mym — do opadów. Na obszarach obję­tych wyżem mamy więc pogodę bez­chmurną; w lecie upały, a w zimie — mrozy. Wiatry wywierają na rośliny wpływ: dodatni — przenoszą np. pyłek kwia­towy, umożliwiając zapylenie roślin wia-tropylnych, osuszają zbyt wilgotną glebę, przyspieszają wysychanie roślin podczas zbioru; ujemny — wywiewają często wierzch­nie warstwy gleby, odsłaniając i uszka­dzając korzenie, sprzyjają wylęganiu zbóż, roznoszą nasiona chwastów oraz zarodniki grzybów i bakterie chorobo­twórcze. Opady atmosferyczne. Woda jest nie­zbędna do rozwoju roślin, umożliwia bo­wiem pobieranie składników pokarmo­wych z gleby, bierze udział w procesie fotosyntezy, utrzymuje jędrność tkanek oraz reguluje temperaturę rośliny. Niedobór wody powoduje najpierw więd­nięcie rośliny, a następnie zupełne od­wodnienie i śmierć. Nadmiar zaś wody w glebie utrudnia dostęp tlenu, w wyni­ku czego korzenie roślin nie mogą nor­malnie oddychać i najczęściej, przy dłu­gotrwałym nadmiernym u wilgotnieniu, ro­śliny giną. Opady mogą również spowo­dować wylęganie roślin lub ich całkowite zniszczenie (np. grad). W rolnictwie duże znaczenie ma rozkład opadów w ciągu roku, ponieważ rośliny w okresie wegetacji odznaczają się Deszczomierz. O-budowę pokazano w przekroju zmiennym zapotrzebowaniem na wodę. Na przykład zboża najwięcej wody po­trzebują w okresie od krzewienia do kło­szenia się. Jeżeli w tym czasie występuje niedobór opadów, to zboża nie wydadzą dużego plonu. Natomiast po okresie kło­szenia się zapotrzebowanie zbóż na wo­dę maleje. Nadmiar opadów w tym okre­sie sprzyja wylęganiu i rozszerzaniu się chorób. W Polsce największa ilość opa­dów występuje w miesiącach letnich (czerwiec, lipiec, sierpień), a najmniej­sza — w zimowych (styczeń, luty). Naj­większe roczne opady, 800—1000 mm, występują w Karpatach, Sudetach i nad morzem, a najmniejsze, 400—500 mm, w środkowej części Polski. Opadem atmosferycznym nazywamy spa­dającą z chmur wodę w postaci kropli, śniegu lub bryłek lodu. Opady atmosfe­ryczne występują w postaci: deszczu — krople wody o średnicy od 0,5 do 5 mm; mżawki (kapuśniaczek) — drobne kro­ pelki, o średnicy mniejszej niż 0,5 mm; śniegu — drobne, sześciokątne krysz­tałki lodu. Śnieg powstaje wtedy, gdy cała warstwa powietrza aż do ziemi ma temperaturę poniżej 0°. W wypadku, gdy temperatura powietrza jest bliska 0°, wte­dy tworzy się tzw. krupa w postaci bryłek 0 średnicy od 2 do 5 mm; • gradu — bryłki lodu różnej wielkości 1 o kształtach nieregularnych; grad pada przeważnie w lecie i towarzyszy mu bu­rza. Opad atmosferyczny występujący w da­nym rejonie mierzy się za pomocą przy­rządu zwanego deszczomierzem. Ilość opadu atmosferycznego oznacza się gru­bością warstwy wody, która powstałaby na powierzchni gruntu, gdyby woda nie parowała i nie wsiąkała w glebę lub nie spłynęła do miejsc niżej położonych. Prognozy pogody. Na podstawie danych uzyskiwanych ze stacji meteorologicznych krajowych i zagranicznych Instytut Me­teorologii i Gospodarki Wodnej opraco­wuje mapy pogody. Służą one do przy­gotowywania prognoz pogody dla całego kraju lub poszczególnych okręgów klima­tycznych. Za pomocą prasy, radia i te­lewizji są one codziennie przekazywane do wiadomości ogółu. Prognozy mogą obejmować najbliższą dobę, kilka dni, dekadę lub miesiąc. Mają one duże zna­czenie dla rolnictwa i powinny być bra­ne pod uwagę przy planowaniu prac po­lowych, takich jak sianokosy, żniwa, wy­kopki itp. W radiu i telewizji podawane są też tzw. komunikaty agrometeorolo­giczne, które zawierają szczegółowe dla rolników wskazówki, jak mają wykorzy­stać dane warunki pogodowe.